TURAKU GOMA SHA DAYA NA CIN NASARA A HARKAR NOMA DA KIWO (2)

                                                         TURAKU GOMA SHA DAYA NA
                                                            CIN NASARA A HARKAR
                                                                NOMA DA KIWO (2)



(6) Yaya kana da dagiya kan al'amura? gudanar da harkar noma na da wahalar gaske, wanda wannan zai iya janyo wa mutum gazawa a wadansu lokutan. Saboda yawancin  mamallakan wannan harka sukan gaza wajen daukar nasara ko rashinta.  Don haka kana bukatar ka dunga samun karfafa gwuiwa a kowanne lokaci don cigaba da dorewar  wannan harka, da kuma kariya daga gurguncewar harkar da makamantansu. Domin kuwa da wannan harka tana da sauki gaya da kaga kowa   a cikin ta.  Anan ya kamata mu ari karin maganar nan da take cewa  idan kana son kayi sukuwar sallah a wannan harka ta noma da kiwo, dole ka zamto ka shirya faduwa daga kan dokin ka sau shurin masaki ba tare daka sare ba.


(7) Yaya harkar noma zai shafi iyalanka? Babu tantama cewar a farkon lokacin daka fara wannan harka  zai dan shafe ka da yarda kake gudanar da harkokin iyalanka ta bangaren  kudi.  Wannan kuwa  kan iya daukar watanni kai har shekaru ma kafin akai ga fara cin riba. Don haka wajibi ka shirya yadda zaka dan gyatta yadda kake gudanar da wadannan harkoki damin samun alheri mai yawa nan gaba kadan.


(8) Shin ka dau wadataccen lokaci kana nazari kan wannan harka don ganin ko akwai alheri a ciki kuwa? Kai sani zaka shiga harkar noma da kiwo ne da nufin samun alheri. Don haka kada kai gaggawa ba  tare daka shirya fuskantar kalubalen dake tattare  da wannan harka ba. Yana da kyau ka halarci tarurruka na karawa juna sani, sayen littafai na harkokin noma da kiwa da jaridu, mujallu da kuma mudawwanoni na wannan harka kamar dandalinnomadakiwo.blogspot.com.


(9) Shin kana da gogewa  kan irin harkar da zaka gudanar?  Yawancin wadanda suka cigaba sukai kaurin suna a wannan harka sun kasance suna da gogewa a wannan harka tun kafin sukai ga shiga cikinta ka'in da na'in. Ka halarci lakcoci kan wannan harka tun kan ka kai da fara wannan harka.


(10) Shin kana da karfin jari?  Rashin kudi   yawanci shine kashin bayan karya ko  gurgunta yawancin harkokin kasuwanci bawai kawai noma da  kiwo ba. Don haka kana  bukatar jari wadatacce domin gudanar da wannan harka yadda ya kamata.



(11) Shin kana iya sayarwa?  Kowanne  iri harkar kasuwanci na bukatar abokan hulda wato (customers) , wanda ake bukatar ka ka fara tuntuba tun farkon lokacin fara gudanar da wannan harka.  Yana da kyau kayi kokari kan bunkasa bangaren daya shafi saye da kasuwanci na wannan harka domin kuwa in dai hajarka bata karbu ba to kuwa wannan ya zama abin da ake kira anyi ba ai ba.



Da wadannan muhimman tambayoyi guda goma sha daya muke ganin duk wanda ya samu damar amsasu yadda ya kamata, zai shiga wannan  harka ta fatan samun nasara gwaggwaba na bada dadewa ba. Allah ya sanya albarka ya taimake mu akan dukkanin al'amuran mu na alkhairi kuma ya datar damu akan yin daidai. Da yardar mai-duka mako mai zuwa zamu tattauna abin da ya shafi kiwo.  NAGODE

TURAKUN GOMA SHA DAYA NA CIN NASARA A HARKAR NOMA DA KIWO (1)

                                          TARAKU GOMA SHA DAYA NA CIN
                                               NASARA A HARKAR NOMA
                                                        DA  KIWO (1)


Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan mako a wannan dandali namu  mai albarka na dandalin noma da kiwo inda mukan tattauna al'amuran da suka shafi noma da kiwo tare da yin tsokaci kan wadansu muhimman bayanai na masana da nufin yin wukar gindi dasu domin fadakar da al'umarmu na birni da karkara kan yadda zamu cicciba wannan muhimmiyyar sana'a tamu ta noma da kiwo da muka gada tun iyaye da kakanni. Allah kadai muke roko ya karba mana kuma ya inganta mana kasar nomanmu da kiwo domin cigaban tattalin arzikin wannan kasa tamu  mai tarin albarka. A yau da yardar mai-duka zamu tattauna ne akan wadansu turaku ko dabaru muhimmai kan yadda masu wannan harka ta noma  da kiwo zasu kai ga bunkasa sana'arsu.

A kasance tare damu.



GABATARWA.



Yana da  kyau ga duk mai  niyyar shiga wannan harka ta noma da kiwo ya kwan da sanin cewa akwai hadurra dake cikin wannan harka wanda hakan ke nuna cewa samun nasara a cikin ya ta'allaka kacokan ga sa'a da kuma bin abubuwa sau da kafa.  Samun  nasara a wannan harka ta noma da kiwo ya dogara da irin hangen nesa da kuma kyakkyawan tsari wajen gudanar da wannan harka mai tsananin riba.  Fara wannan harka ta noma da kiwo zai bawa  mutum damar  da yake bukata ta zama mai dogaro da kansa, amma kafin ka kai ga farawa  ya kamata ka fara bincikar kanka  ta hanyar da zaka gane inda kake da karfi da kuma inda kake da rauni wajen gudanar da wannan harka ta noma da kiwo. Ayin hakan yana da kyau ka tambayi kanka  wadannan muhimman tambayoyi wanda bada amsarsu zai taimaka maka gaya wajen shiga wannan harka ko dakatar da shiga zuwa wani lokaci nan gaba.


(1) Shin kai farin shiga ne?


Kasancewar ka sabo a wannan harka yana da kyau ka zama ka samu dukkan karfi da zuciya da zaka iya jurewa wannan aiki, da kuma daukar muhimman tsarirrika da zasu taimakawa  cigaban wannan harka ta noma da kiwo.  Harkar noma da kiwo na bukatar kwazo da aiki tukuru, yana bukatar kokari da juriya da zai baka damar yin aiki mai yawa a kowacce rana wanda ba zasu yiwu ba har sai ka tursasawa kanka yinsu.


(2) Yaya mu'amalarka take da sauran mutane?

A matsayinka na manomi nasararka tana da alaka da yadda dangantakar ka ta kasance da sauran mutane, wadanda suka hada da sauran yan'uwa manoma, abokan ciniki, cibiyoyin bincike kan harkar data shafi noma da kiwo,dillalai,bankuna, lawyoyi, masana harkar shige da ficen kudi, mutanen garinku, da kuma sauran al'umma. Yana da kyau ka tabbatar ka fitar da nagartattun hanyoyi da zasu taimaka wajen biyan bukatun abokan cinikinka.


(3) Shin ka iya daukar matakai masu kyau?

Ana gane shugaba ne ta hanyar daukar matakai masu kyau, don haka ana bukatar manoma su dunga daukar matakai akan lokaci, cikin gaggawa, domin tabbatar da samun nasara a wannan harka ta noma da kiwo.


(4) Shin kana da karfi na zahiri da karfin zuciya na iya gudanar da wannan harka?


Gudanar da harkar noma da kiwo na bukatar mai da hankali kacokan ga mai gudanar da wannan harka. Babu batun buya ko labewa ga mai yin wannan harka a matsayin ta na yar lelenka. Ko uwa tana guduwa wajen shayar da yarta ne? Kasancewar ka a wannan harka yana da dadi duk da cewa akwai ayyuka masu yawa da kalubalai. Dole ka tsara lokutan ayyukan ka , amma a lura duk abin daya kamata ayi a tabbatar anyi shi akan lokaci cikin gaggawa.


(5) Shin kana da tsari mai kyau da iya gudanarwa?


Kamar yadda muka sani cewar rashin tsari shine babban abin da yake rugurguza yawancin harkoki ba ma kawai na noma da kiwo ba. Kai sani cewa tsarin gudanar da harka mai kyau yana taimakawa wajen kaucewa hadurra masu yawa.


Anan zamu dakata da yardar Allah zamu dora a mako na gaba.  NAGODE.

NOMAN WAKEN-SUYA (6)

NOMAN WAKEN-SUYA  (6)



Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan dandali namu mai farin jini na noma da kiwo inda muke tattauna al'amuran da  suka  shafi noma da kiwo wani zubin kuma muyi tsokaci kan wani cigaba ko wata ribar kafa da aka samu duka fatanmu shine bunkasa tattalin arzikin wannan kasa tamu wadda Allah madaukakin sarki ya albarkaceta  da  dukkan abin da dan adam ke bukata a rayuwarsa. Idan mai karatu bai manta a makon daya gabata  a cikin wannan mukala tamu mai albarka ta noman waken-suya muna tattauna abin daya shafi yadda za'a magance ciyayi da ka iya addabar  waken-suya  a cikin gona. Da yardar mai-duka a wannan mako zamu kammala wannan mukala. Ku biyo mu.


KWARIRRIKA DA YADDA ZA'A MAGANCESU A GONA YAYIN NOMAN WAKEN-SUYA.

Akwai kwarirrika nau'i daban-daban a cikin gona yayin da ake noman waken-suya, amma binciken masana ya tabbatar da cewa kadan ne cikin wadannan kwarukan masu amfani   ga waken-suya. Kuma masanan sun tabbatar da cewa jinsunan kwarirrika masu cutar da waken-suya a wannan kasa kadan ne,wanda ba zai bada wata babbar wahala ba wajen magancesu.  Babbar hanyar magance barnar kwari  a cikin gonar waken-suya shine ta hanyar amfani damaganin feshin kwarin  nan na CYPERMETHRIN+DIMETHOATE da ya kai alkaluma 100 na ma'aunin (ML) a cikin adadin litar ruwa 15.


CUTUTTUKAN DAKE ADDABAR WAKEN-SUYA DA YADDA ZA'A MAGANCE SU.

Cututtukan dake addabar waken-suya a wannan kasa su kan yi tasiri sosai wajen hana shi yin yado. Hanyoyin da manomi zai bi kuwa domin magancesu sun hadar  da;

-shuka irin waken-suya mai juriya: wannan itace dabara mafi dacewa awajen maganin cututtukan dake addabar waken-suya.

-Yin gyara da sharar gona mai kyawu: kuma manomi ya kiyayi shuka waken-suya akan busasshiyar kasa.

-Shuka irin da aka tufatar dashi da maganin kasahe kwari da cututtuka: kamar yadda mukai bayani a baya.

-Noman hadaka da sauyi wajen noma waken suya da masara: yin hakan na karawa gona tagomashin daya kamata wajen yaki da cututtuka.

-Ta hanyar  yin amfani  da magungunan  yaki da  cututtukan dake  addabar waken-suya a cikin gona.



             GIRBE WAKEN-SUYA


Yawanci kamar yadda muka sani waken suya na isa girbi yayin da yakai wata 3 zuwa 4 da shukawa. Bayan  haka waken-suya  na bukatar gaggawa ta musamman wajen girbi, domin kuwa  kin yin hakan zai iya kawo asara mai  yawa.  Saboda  haka ana so a girbe  waken-suya da anga  kaso 85 cikin 100 ya  koma kalar ruwan kasa. Akan iya girbe waken-suya ta hanyar amfani da  adda,fartanya ko kuma lauje.  Manomi ya  tabbatar ya yanko shukar waken-suya tun daga tushiya.  Daga nan ana bukatar manomi ya shanya waken-suya daya  girbe akan tamfol har zuwa tsawon akalla makonni biyu. Yana da kyau manomi ya guji  yin amfani da hannu wajen girbe waken-suya, domin yin hakan zai iya fitar da sinadaran da waken-suya ya zuba a cikin gona.  Daga bayan manomi ya tabbatar da cewar waken-suyan sa ya bushe yadda ya kamata sai BUGU.  Bugu shine kamar yadda muka sani zuba waken-suya dake cikin konsonsa a cikin buhu sai a dinga duka da icce.


             AJIYAR WAKEN-SUYA


Waken-suya ya bushe yadda ya kamata idan aka kasa gatsa shi  da hakoro ko kuma da dan-yatsu. A zuba kilo 50 ko kuma kilo 100 na waken-suya a cikin buhu mai kyau a rufe a cikin rufaffen rumbu ko kuma kasan inuwa. Manomi ya lura cewa  yiwa waken-suya kyakkyawar  ajiya zai  taimaka masa gaya wajen samun kariya daga kowanne irin lahani ko tawaya da kuma yin  saurin tsiro  yayin da akai niyyar yin  amfani dashi  a matsayin iri a cikin gona.


          KAMMALAWA


A karshe muna sanar da masu karatun mu cewa wannan mukala kan yadda za'a shuka waken suya ta tsaya daga nan, muna  bukatar  ra'ayoyinku akan abubuwan da muka tattauna, kuma in Allah ya bamu yawan  rai zamu tattauna yadda ake sarrafa da kasuwancin waken-suya. NAGODE.

NOMAN WAKEN-SUYA (5)

   NOMAN WAKEN-SUYA (5)

Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan dandali namu mai farin jini na noma da kiwo inda muke tattauna al'amuran da suka shafi noma da kiwo domin kara wayarwa da manoman mu da masu sha'awar shiga wannan  harka ta noma da  kiwo tare  da  yin tsokaci kan alfanun dake ciki, musamman ma  a  kokarin da muke domin bunkasa tattalin  arzikin wannan kasa. Kamar yadda muka dau akalla fiye da wata guda muna tattauna abin  da ya shafi noman waken-suya a yau da yardar mai-duka zamu dora daga inda muka tsaya a makon daya gabata.


WAKEN-SUYA: TAKI


Adadin yawan takin  da gona ke bukata domin noman waken-suya ya ta'allaka da irin dandanan kasar da kuma yankin da gonar take.  Kamar yadda mu kai tsokaci a baya kuma akasarin manoman waken-suya suka sani cewar waken-suya baya bukatar takin dake kunshe da sinadarin NITROGEN kasancewar da kansa yake samarwa kansa wannan sinadari, kuma kamar yadda binciken masana kimiyyar noma ya nuna waken-suya na  dogara ne  kacokan  da sinadarin NITROGEN domin girma. Binciken kuma ya tabbatar da karancin sinadarin PHOSPHURUS a waken-suya  don haka ake bukatar manomi da ya zuba taki mai dauke da wannan sinadari na PHOSPHURUS domin samun amfani mai yado.  Ana bukatar manomi ya zuba  sinadarin PHOSPHUROS da yakai adadin kilo 30  a duk kadada guda (hecter)  ta hanyar amfani da takin da ake kira da  (super phosphate fertiliser).  Hakanan taki mai dauke da sinadarin NITROGEN da POTASSIUM  ana zuba sune kawai a yayin da manomi ya fahimci  karancin su kuru-kuru a cikin gona.  A kan iya cakuda  takin  da ake son amfani  dashi  yayin yin  sharar gona ko  lokacin yin haro (Harrow).


 NOMAN WAKEN-SUYA: TAGOMASHI


Kamar yadda  muka fada  a baya waken-suya  na kara tagomashin  gona ta hanyar sanya adadi mai yawa da  gona ke bukata na sinadarin  NITROGEN a cikin kasa.  Musamman ma idan manomi ya shuka shi tare da masara (wadda in Allah ya yarda zamu tattauna akan noman ta nan gaba kadan) yana taimakawa gaya wajen kashe muguwar  ciyawar nan da ake kira da   stringa hermonthinca.

KWARIRRIKA DA CUTUTTUKAN DAKE ADDABAR WAKEN-SUYA DA HANYOYIN MAGANCE SU A GONA.


CIYAYI DA YADDA ZA'A MAGANCESU

Ciyayin dake addabar waken-suya duk shekara ko kuma a shekara sau biyu , wato lokacin noman damina da kuma lokacin noman rani , sun fi addabar waken-suya yayin da yai tsiro ya dan fara girma. Don haka tashi tsaye ga manomi akan lokaci domin magance wannan matsala kan iya rage karfi da kuma tasirinta a jikin waken-suya. Manomi kan iya magance tasirin ciyayi a  cikin gona ta yin amfani da hanyoyi guda biyu da zamu ambata, wato ko dai ta yin amfani da  hanyar gargajiyya ko kuma ta yin amfani da hanyar zamani.


HANYAR GARGAJIYYA; anan ana bukatar manomi ya fara nome ciyayin da suka fito a  cikin gona sati biyu bayan shuka, sannan sai ya bari sai bayan sati na biyar zuwa shida da yin shuka ya kara yin wata nomar. Yana da kyau manomi ya kiyaye  yin gaggawa wajen yin noman ciyayin gona tun kafin ruwan sama ya kan-kama domin yin hakan zai iya zama yin aikin baban giwa. Hakanan yin noman ciyawa mara kyau ko kuma dogon jinkiri wajen nome ciyayi zai iya rage yawan amfanin da za'a samu in girbe waken-suya.


HANYAR ZAMANI; anan ana bukatar manomi yai amfani da  magungunan feshi don kashe ciyayin da suka fito yayin noman waken-suya. Magungunan  feshin  ciyayi suna da tasiri sosai in manomi yayi  amfani dasu yadda ya kamata.  Kazalika zaben magani kashe kwari daya  kamata manomi yai amfani dashi  a cikin gonar sa ya ta'allaka da iri yanayi ciyawar da ta fito da kuma saukin samun maganin a inda manomin yake.  Duk da cewa magungunan kashe ciyayi suna nan a wadace ga ciyayin da basu bayyana ba dama wadanda suka bayyana   a cikin gona.  Don haka in aka fesa maganin kashe ciyayi  a cikin gona,  manomi zai fara nome ciyawa da zarar an shiga sati na biyar zuwa shida da shuka waken-suya a cikin gona.

Da yardar Allah mai kowa mai komai zamu kammala wannan mukala a mako mai zuwa.  NAGODE.

NOMAN WAKEN-SUYA (4)

NOMAN WAKEN-SUYA  (4)


Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan dandali namu mai albarka na noma da kiwo inda muke tatttauna al'amuran da suka shafi noma da kiwo musamman a wannan yanki namu na arewacin wannan kasa domin ganin mun ba da gudummawa wajen cicciba tattalin arzikin wannan yanki namu da kuma kasar mu baki daya.

wannan dandali na taya ku  murnar barka da babbar sallah da fatan Allah ta'ala ya karbi ibadun mu da yankanmu. Wannan dandali kuma yana mai addu'a ga  alhazan mu  da suke can kasa mai tsarki (Makka) domin gudanar da ibadar aikin hajji Allah ta'ala ya karbi ibadunsu kuma  ya dawo  mana su gida lafiya.  Amin


GWADA KARFIN IRIN WAKEN-SUYA

Yana da kyau manomi ya tabbatar kafin ya kai ga shuka irin waken-suya ya tabbatar ya jarraba irin domin ta hanyar hakane zai iya gane ko irin da zai amfani dashi mai kyau ne kuma mara kyau ne. Idan ya samu kashi 85 cikin dari (85%) na irin da ya shuka sun yi tsiro to mai kyau ne, manomi zai iya shuka wannan irin. 

Yadda manomi zai iya ganewa cewa irin sa mai kyau ne kuwa shine ya debi iri akalla guda 400 sai ya kasa su gida hudu ya shuka a wajen daya tanada domin gwajin iri, inda zai  kasa wurin  zuwa gida hudu ya shuka kowanne iri 100 a waje daban. Zai shuka kowanne iri ta hanyar ba da tazarar santimita (centimetre) 10 a tsakani. Ya tabbatar yana zuba isasshen ruwa safiya da maraice (yammaci).  Manomi kan  iya fara kirga irin da yai tsiro daga kwana biyar zuwa kwana goma, daga nan  inya samu tsiro 320 ko sama da haka (wanda ya kai kashi 80 cikin 100 (80%) kenan ka sama da haka) zai iya shuka wannan irin tare da kyakkyawar fatan samu amfani mai yawa.

             SHUKA WAKEN-SUYA

LOKACIN SHUKA

A kan iya shuka waken-suya a lokaci daban-daban, domin kuwa wannan ya ta'allaka da yanayin wajen da manomi yake kamar yadda  zami bayani nan  gaba kadan da yardar mai-duka. Dan haka ba'a son manomi ya shuka waken-suya da wur-wuri tun gabanin ruwan sama ya kan-kama don yin hakan zai iya zama aikin baban giwa inda zai zame wa manomi aiki biyu don kuwa sai ya sake shuka   wani irin.  Kazalika ba'a son yin jinkiri wajen shuka waken-suya, domin jinkirin zai iya kawo kwari da sauran munanan cututtuka da zasu iya  ragewa amfani karsashe. Saboda haka ana bukatar manomi ya shuka irin waken-suya daga  lokacin da ruwan sama ya kan-kama.


ADADIN IRIN WAKEN-SUYA DA AKE BUKATA

Idan manomi ya shuka kilo 50 zuwa 70 na irin waken-suya akwai kyakkyawar yiwuwar samun tsirrai dubu dari hudu da dari hudu da arba'in da hudu wato (444,444) a kowacce kadada guda. Amma tun da irin waken-suya ya banbanta daga girma  zuwa girma (inda  zaka samu iri na waken-suya guda 100 ya kai nauyin giram 12.6 wani kuma ya kan kai giram 18.9).

TUFATAR DA IRI
Yana da kyau ga kowanne manomin waken-suya ya tabbatar  kafin ya kai ga shuka irin sa ya tufatar dashi da magungunan cututtuka da kuma kwari. Manomi kan iya amfani da sanannen maganin nan na APRON PLUS ko THIAM. Duk jaka daya wato (sachet) a cakuda shi a cikin iri  daya kai kilo takwas kafin shuka domin samun kariya daga cututtukan dake  addabar waken-suya a cikin  gona.

YADDA AKE SHUKA WAKEN-SUYA DA KUMA TAZARAR DA YAKAMATA MANOMA SU BARI.

Manomi kan iya shuka ta hanyar yin  amfani  da hannu  ko kuma abin shuka. Manomi ya  shuka waken-suya  guda uku zuwa hudu  a kowanne rami, kana ya  bada tazarar santimita (Centimetre)  75 a kwance da kuma santimita 10 a tsaye.  Amma  ga irin waken-suya mara dogon-zango manomi kan  iya  shuka  shi ta  hanyar barin tazarar santimita  50 a kwance da kuma santimita 5 a tsaye, saboda kasancewar iri  waken-suya mara dogon-zango sun fi jin dadin tazara mai kunci ba kamar irin waken-suya  mai  dogon-zango ba.  Manomin waken-suya ya tabbatar ya kula sosai wajen ramin da zai zuba irin waken-suya kada zurfin ya kai santimita biyu zuwa biyar.  Domin kuwa yin ramin da za'a zuba waken-suya  da zurfi ya kan iya hanashi yin  tsiro kwata-kwata.


LOKACIN DA AKA FI SON A SHUKA WAKEN-SUYA A NAJERIYYA.

Lokaci abin so bisa ga binciken masana don shuka waken-suya a Najeriyya ya kasu gida biyu.

(1) yankin da ake kira da GUINEA SAVANNAH- farkon watan yuni (July) zuwa watan yuni (July)

(2) yankin da ake kira SUDAN-SAVANNAH- tsakiyar watan yuni zuwa farkon watan yulin kowacce shekara.


Idan mai-duka ya kai mu mako na gaba zamu dora daga inda muka tsaya inda zamu tattauna akan shin ko waken-suya na bukatar TAKI?
NAGODE

NOMAN WAKEN-SUYA 3

NOMAN WAKEN-SUYA 3  


waken-suya na daya daga cikin manyan amfanin gona na kan gaba da ake sarrafa su a masana'antu da kuma samar da abinci a wannan kasa ta Najeriyya. A kan iya noman waken-suya yayi kyau a cikin  jahohi 36 hade da birnin tarayya  na wannan kasa ba tare da bukatar wani taki mai yawa ko maganin feshin kwari ba. Waken-suya ya samu habbaka a wannan kasa saboda amfaninsa ga tattalin arzikin wannan kasa . Kuma shine kan gaba wajen samr da wadataccen man girki a kasuwannin duniya. Kamar yadda muka fada a baya waken-suya  na kunshe da kashi 40 cikin 100 (40%) na sinadarin furotin (Protein), waken-suya ne kan gaba kan kowace irin cimaka ta dan Najkeriyya irin su sauran amfanin gona ko dabba ko tsuntsaye dake dauke dake dauke da adadin mai yawa na sindarin furotin. Kazalika irin waken- suya na kunshe da kashi 20 cikin 100 (20%) na busashshen mai.

Wani binciken  masana ya tabbatar da cewa bunkasar da aka samu wajen kiwon kaji,talo-talo,kifi da sauransu  a  yan shekarun da suka gabata ya sanya karin bukatar waken-suya a kasuwannin wannan kasa. Binciken kuma ya tabbatar da cewa noman waken-suya ya kara habbaka a wannan kasa saboda yawancin manoman mu sun samu wayewa da kuma amsa kiraye-kiraye da hukumomi keyi domin rungumar noman waken-suya wanda alfanunsa bai tsaya kawai domin ci ko sayarwa ba kawai, a'a saboda muhimmancin sa wajen karawa kasar noma tagomashi ga kasar noma da aka noma shi akai. Dadin dadawa kuma kasuwannin waken-suya na dada habbaka kullu yaumun a wannan kasa tamu, yayin da manoman mu kuma dama ta samu nasamun abin kaiwa bakin salati.

ABUBUWAN LURA KAFIN A SHUKA IRIN WAKEN-SUYA A NAJERIYYA.

Yanayi mai kyau da kuma kasar noma ingantacciya suna da  tasiri sosai wajen samun amfani mai yado.  Waken-suya yana yin kyau a dukkan yankunan wannan kasa wato yanki kudanci da kuma arewaci, inda yawan adadin ruwan sama yakai alkaluma 700 na ma'aunin (mm). Hakanan lokacin da yafi kamata manoma su shuka wakaen-suya ya ta'allaka da yanayi da kuma wajen da za'a noma waken-suya. Manoman waken-suya a najeriyya na iya noma shi a kowace gona da dandananta ya kai lissafin alkalami 4.5 zuwa 8.5 na ma'aunin (ph). ya kamata manoman waken-suya su lura da cewa ba'a noman waken-suya a gona mai yashi,ko ma tarin duwarwatsu, ko mai kwari ko kuma mai hyawan kwazazzabai.

KIN TSA GONA KAFIN SHUKA WAKEN-SUYA A NAJERIYYA.

(1) SHARAR GONA :



Ana bukatar a kau da dukkanin ciyayi kafin shuka waken-suya. Ramin iri kuwa za'a iya shirya shi ta hanyar amfani da fatanya, ko garmar shirya ko kuma ta yin amfani da motar tarakta (Tractor).  A kula da cewa gonar da aka kintsa ta sosai don shuka waken-suya ko kowanne irin amfanin gona yana tabbatar da saurin yin tsiro da  kuma  rage  tasirin ciyayi   a cikin gona. Hakanan  manomi zai iya shuka irin waken-suya a kan kunya koma ba'a kunya ba.

(2) ZABEN IRIN NOMA:




A kowanne lokaci manomi ya tashi zaben irin noma ba kawai na waken-suya  ba, ya tabbatar ya zabi  irin da ya dace da yanayin yankin  da  yake.  Zabin irin noman waken-suya, wajibi ne ya zama kan saurin yin tsiro, yawan yado, juriya daga fari  ko kamfar ruwa da kuma jajircewa kwari da sauran  cututtuka   masu addabar waken-suya.  Wajibi kuma manomi ya lura da cewa lokacin nunar irin waken-suya shine farkon  abin lura  wajen zaben  irin waken-suya  da ya dace da yankinsa.


Yana da kyau manomi ya zabi irin waken-suya mai saurin nuna kan wanda kan wanda baya  nuna da  wuri a wajen da yake da  karancin  ruwa  ruwa.  Duk da cewa  wadansu manoman suna ganin noman irin waken suya mai dogon   zango (wanda  baya nuna  da  wuri)  yafi yado,  amma fa tabbas ya kamata  manoman mu na waken-suya su fahimci iri hadarin da yake tattare  da noman waken-suya mai dogon  zango  a  yankin da  yake da  kamfar ruwan-sama   saboda  tsoron  fari.


(3) GYARA IRIN WAKEN-SUYA DA SHIRYA SHI A NAJERIYYA:

Shawarar mu ga manoman mu na waken-suya shine a kullum kuyi  amfani da iri mafi inganci  wajen shuka, saboda  irin waken-suya  nan da nan yake rasa  karsashin sa. Wannan kamar  yadda muka sani  gama-garina, domin kuwa waken-suya  koda  ammasa ajiya mai  kyau ba zai yi  tsiro ba  bayan wata 12 zuwa 15 na ajiya.  Saboda haka yana da kyau manoman mu su  zabi Irin waken-suya  da bai kai  wata  12  da ajiya ba.  Yana da kyau  manomi ya zabi Iri masu kyau  daya tabbatar  ba kwaron daya kusance su, ko wata  cuta, ko kuma yana  hade da wani Iri na ciyawa.  Manomi  kada ya sai Iri a cikin  kasuwa  wanda bashi da  tabbas na ingancin Irin, domin kuwa  shuka  Iri mara  kyau ba zai ba da amfani  mai yado ba. A koda yaushe  monomi ya tabbatar ya sai Irin waken-suya a kamfanunuwan da suke sai da Iri ko kuma masu sarrafa  Irin waken-suya da suke kusa da ku.


 Da yardar mai-duka zamu dora in Allah tabaraka wa ta'ala ya kai mu mako na gaba. Kuma ina godiya da sakonnin fatan alkhairi da nake samu daga gareku, da fatan Allah ya saka muku da alkhairinsa.  NAGODE.

    NOMAN WAKEN-SUYA 2

Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan dandali namu mai albarka wanda muke tattauna al'amuran da suka shafi noma da kiwo da kuma yin bincike mai zurfi akan wannan harka ta noma da kiwo da kuma tsokaci kan hanyoyin zamani domin amfanin manoman mu na karkara da masu sha'awar shiga wannan harka don cicciba tattalin arzikin kasarmu da al'ummarmu. Idan masu karatu suna tare damu a wancan makon mun fara tattaunawa ne akan noman waken-suya da yardar mai-duka zamu dora. Allah kadai muke roko da yai mana jagoranci akan dukkanin al'amuranmu.

WAKEN-SUYA : ABINCI


Waken-suya na daya daga cimakar dan-adam masu gina jiki da sanya kuzari, musamman in mukai kyakykyawan duba na tsanaki da kuma kuma nazari kan muhimman sinadaran gina jikin nan da ke kunshe a cikin waken-suya:kamar yadda binciken masana ya nuna kaso 40 cikin 100 (40%) na waken-suya na kunshe da sinadarin furotin (protein), kashi 35 cikin 100 (35%) na kunshe da sinadarin kabohaidiret (carbohydrate), kashi 20 cikin 100 (20%) na kunshe da mai wato (fat oil) yayin da ragowar kashi 5 cikin 100 (5%) na waken-suya ke kunshe da sinadarin Ash (ash). Binciken masanan bai tsaya anan ba inda ya tabbatar da cewar waken-suya na daya daga cikin tsirarun amfanin gona da suke bada cikakken adadin da jiki yake bukata na sinadarin furotin, wannan shine dalilin da yasa ake amfani dashi sau da yawa a maimakon Nama da Madara.


Wannan yasa kamfanunuwan abincin gwangwani irin su MORNINGSTAR FARMS masu yin cincin din nan na humburger da sausage da sauran su ke amfani da waken-suya domin dandano mai armashi da gina jiki. Dalilin haka ne  ya sanya yawancin cimakar mutanen cana (china), Koriya (Korea), Japan (Japan) da kuma kudu-maso-gabashin Ashiya zaka samu akwai waken-suya. Hakanan kamfanunuwan yin madara ma ba'a barsu a baya ba wajen yin amfani da waken-suya domin yin madarar waken-suya da sauransu. Kazalika a wannan yanki namu ma akan sarrafa waken-suya domin yin Awara da sauran abinci masu gina jiki. A takaice dai waken-suya akan iya sarrafa shi nau'i daban-daban daya hadar da yin mai, garin fulawa da kuma abinci na dan-adam ko na dabbobi.




WAKEN-SUYA: AMFANI
A wadansu kasashen kamar su Amurka da nahiyar turai sun dogara da man waken-suya domin dafe-dafen abinci. Kazalika waken-suya ma ya samu kyakykyawar kulawar masana  kamar sauran amfanin gonakin damu ka tattauna inda masana kan kimiyyar noma sukai dogon bincike tare da fitar da wani nau'i na waken-suya wanda suka sauya halittar sa da ake kira da GENETICALLY-MODIFIED SOY wanda a takaice ake kira da (G.M.O).   G.M.O an fitar dashi domin manoman waken-suya, yana da juriya daga kwari gashi baya bukatar wani taki ko noma mai yawa. Wannan dalilin yasa manoman waken-suya sukai amanna dashi inda kashi 8 cikin 100 (8%) na manoman waken-suya ke amfani dashi a shekarar 1997 zuwa kashi 92 cikin 100 (92%)  a halin yanzu (2012).

Kazalika waken-suya yana taka muhimmiyar rawa game da kariya ga lafiyar dan-adam, musamman kasancewarsa magani kafiyan ga matsananciyyar cutar nan ta Daji wato (Cancer) da sauran cututtuka masu kama da haka, wannan binciken yazo ne akan maganganun da ake yadawa kan cewar waken-suya yana kawo cutar daji. Baya ga haka  akan shafa man waken-suya ga fatar jiki domin samun  kariya  daga  cizon sauro,kwarkwata, kudin-cizo da sauran miyagun kwarirrika.





WAKEN-SUYA: NOMANSA


Kamar yadda muka fada kasar  Amurka itace a gaba duk fadin duniya wajen noman waken-suya inda kasar Barazil wato (Brasil) ke mara mata baya yayin da kasar mu Najeriyya ke jagoranci a nahiyar Afirika (Africa) inda kasar Afrika-ta-kudu wato (South-africa) ke mara mata baya , duk da cewa a yan kwanakin nan alkaluman yawan adadin noman waken-suya na yin kasa a can kasar ta Amurka sakamakon karanci filaye da gonakin noma. A shekarar data gabata (2012) kawai an girbe Tan miliyan 224.2 (224.2 million metric ton) na waken-suya inda akwai kyakykyawan tsammanin nan da yan shekaru masu zuwa yawan waken-suya  da ake nomawa a duniya  zai kai Tan miliyan 280 saboda yawan bukatarsa a kasuwannin duniya. Idan muka dawo yankinmu kuma na Afirika kuma zamu ga ana noma abin da ya kai tan miliyan 1.8 na waken suya duk da yawan wannan adadi kasashen Afirika na shigo da abin da yakai tan 20,000 na waken-suya daga kasashen ketare.

Noman waken-suya dan kasuwancinsa a kasuwar duniya, kasashen Zambia,Zimbabwe da kuma Afrika-ta-kudu na kan gaba inda suka ware tafka-tafkan gonaki domin gudanar da wannan harka. Amma akasarin manomanmu na noman waken-suya na noman  don ci a gida, inda suke nomansa yawanci tare da Dawa,Gero,Rogo da sauransu.

Anan zamu dakata sai mai-duka ya kai mu mako na gaba inda zamu tattauna kan noman-waken suya a kasarmu Najeriyya musamman ma a wannan yanki namu na arewacin wannan kasa. NAGODE.

NOMAN WAKEN-SUYA (1)

                                            NOMAN WAKEN SUYA




Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan dandali namu na noma da kiwo inda muke tattaunawa akan  al'amuran da suka shafi noma da kiwo don bunkasa tattalin arzikin al'umarmu,yankinmu da kuma kasarmu baki daya. A wannan makon da yardar mai-duka zamu tattauna akan noman waken suya. Da fatan masu karatu za'a kasance damu.



GABATARWA

Waken suya na daya daga cikin amfanin gona da aka sansu tun da dadewa a can nahiyar ASHIYA (Asia), wanda suke noman sa dan samar da mai,madara da kuma sauran sinadaran kara kuzari irin su PROTEIN da sauran su. Ana noman waken suya ne a waje mai yanayin zafi. Ainihin manoman waken suya kamar yadda binciken masana ya nuna suna noman shine don samar da takin gargajiyya sakamakon yawan sinadarin nan na NITROGEN da yake kunshe dashi. Musamman ga manoma masu yin noman kewaye wato (crop rotation) inda ake shuka shi a matacciyar gona bayan ya  fito sai su bi shi da kasa su binne daga baya kuma sai a shuka amfani.

Cigaban da aka samu na fasahar zamani ta hanyar sarrafa da adana man waken suya yasa aka samar da hanyoyin amfani dashi daban-daban, wannan mukala da yardar mai-duka zata tattauna akan abin da ya shafi tarihi,asali da cigaban da aka samu a duniya wajen noman waken-suya,wannan ya kunshi  nomansa,cututtuka da kwarikan dake addabarsa da yadda za'a magancesu,yadda ake zuba taki da girbinsa da yadda manomi zai adana shi, da kuma uwa-uba yin tsokaci kan irin muhimmiyar gudummawar da waken-suya ke bayarwa wajen cicciba tattalin arzikin duniya.


TAKAITACCEN TARIHI


Kamar yadda muka fada, yankin Ashiya (Asia) shine yanki na farko kamar yadda masana suka fada da aka fara noman waken-suya,wanda suke noman sa a matsayin dangin furannin dajin nan  da ake kira da (Glycine soja) kusan shekaru 5000 da suka gabata. Duk da haka, asali da tarihin noman waken-suya ba zai cika ba tare da ambaton wannan shararren jarumin nan na kasar Sin (China) wato SHENNONG wanda akewa lakabi da ''DIVINE FARMER'', masana tarihi sun tabbatar da cewa oshine wanda ya kawo fasahar noma ga mutanen kasar Sin da kuma Biyatnam (Vietnam), ance ya sanya wken-suya a cikin furannin daya kira ''Tsarkakakkun furanni guda biyar'' wanda suka kunshi shinkafa,alkama,dawa da kuma gero. Hakanan a shekara ta 1000 kafin haihuwar Annabi Isa aka fara noman waken-suya a kasar Jafan (Japan) da Koriya (Korea) wato tun  a zamanin mulkin Rumawa.
Waken-suya yana daga cikin dangin Legum wanda ya hada da wake da sauran su. Wannan dangi shine na uku mafi girma a dangin furannin kallo, dake dauke da dangi kala-kala har kusan 15,000. Waken-suya a kewaye yake yana dauke da launin ruwan dorawa-dorawa. Saboda yawan maikon da yake dashi da kuma sinadarin PROTEIN daya kunsa yasa akan iya sarrafa waken-suya ta hanyoyi daban-daban domin amfani iri-iri.

Masana tarihi sun tabbatar da cewa noman waken-suya ya bulla a nahiyar turai da kasar Amurka tun a lokacin mulkin mallaka. Hakanan manoman yankin Ashiya sun fara noman waken-suya ne ka'in da na'in a shekarar 1910. Tun daga sannan noman waken-suya ya habbaka a wannan yanki, inda a halin yanzu kasar Amurka ke jagoranta da kashi 55 cikin dari wato (55%) yayin da idan muka dawo yankin mu na Afirika kuma kasarmu ce ta Najeriyya ke jagoranta yayin da kasar Afirika ta kudu (South-africa) ke rufa mata baya.

Da yardar mai-duka zamu dora a mako na gaba. NAGODE

                                                    NOMAN AUDUGA 2


NOMAN AUDUGA A NAJERIYYA

Masu karatu da fatan kuna tare da mu kuma kun ji dadin mukalar mu ta makon da ya gabata , a yau da yardar mai duka muna dauke da karashen wannan mukala da muke tattaunawa akan noman auduga.


Noman auduga a Najeriyya musamman ma a wannan yankin namu yafi karkata da yin amfani da katti yayin da a sauran sassan duniya ake amfani da taraktocin noma da injina da saukaka wa da kuma saman amfani mai yawa. Auduga na tsananin bukatar ruwa tare da magungunan kashe kwari (wanda binciken masana ya tabbatar da akwai jinsinan kwari sama da 1300, ciki wanda 500 suna wannan nahiyar tamu ta Afirika da suka dogara da auduga dan samun abinci) da kuma wadataccen taki. Bisa ga haka ne ma kasashen Amurka da Hindu wato (India) suka samar da wanisabon irin auduga wanda suka sauya fasalinsa ta hanyar binciken kimiyya wanda suke kira da (Genetics) ko (Genetically modified cotton) ko (GM) a takaice. GM cotton na da tsananin juriya daga kwari da rashin ruwa da kuma sauran cututtuka. Dadin dadawa kuma kwari basa iya cin sa saboda dafin dake tare da shi.
Auduga na bukatar lokacin noma mai tsayi, kasa mai yawa, da haske ga kuma uwa-uba ruwa wanda ake bukatar akalla zira'i biyu, binciken masana harkar noma suntabbatar da saboda bukatar ruwa da auduga ke bukata ya zama silar kwararowar hamada a yankunan tsohuwar tarayyar sobiyat wato (U.S.S.R). A halin yanzu kasar Amurka da sauran kasashen nahiyar Afirika ke jagorantar noman auduga a fadin duniya.


Najeriyya ma ba'a barta a baya ba wajen noman auduga, a matsayinta na daya daga cikin ginshikan ci gaban tattalin arzikin wannan kasa da kuma samar da kudaden shiga tun daga hshekarar 1903 zuwa yau. A kokarin gwamnati na ganin ta bunkasa wannan harka ta noman auduga yasa ta kafa hukumomi da kwamitoci daban-daban don bada shawara kan yadda za'a bunkasa wannan harka. Wadannan hukumomi da kwamitoci siun  hada da British Cotton Growers Association, har ya zuwa shekarar 1974 inda aka maye gurbin ta da Cotton Marketing Board. A sabili da tsarurrukan gwamnati na sauya fasalin tattalin arzikin wannan kasa yasa gwamnati ta rushe wannan hukuma tare da dakatar da ayyukanta tare da kafa wani kwamitin tuntuba a madadinta wanda ta kira da Cotton Consultative Commitee (CCC). Wannan bai tsaya anan ba a shekara 2005 an sake kafa  wani kwamiti mai suna Cotton Development Commitee wanda aka dora alhakin farfado da noman auduga ta hanyar amfani da fasahar zamani don cigaban kasa.


NAHIYOYIN NOMAN AUDUGA A NAJERIYYA
Duk shekara a noma auduga a abin da ya aki kadada sama da miliyan 0.2-0.6 inda tsaunukan Savannah ke jagorantar kaso mafi yawa. A shekarar 2007-2008 kawai an noma akalla tan 400,000 na irin  auduga a kadada miliyan 0.3. Noman auduga a Najeriyya ya kasu izuwa manyan shiyoyi guda uku sune: shiyyar arewa ke da kashi sittin cikin dari (60%), shiyyar gabas nada kashi talatin cikin dari (30%), yayin da shiyyar kudu keda ragowar kashi goma cikin dari (10%). Kananan manoma masu gona mai girman kadada 3-5 ne suka mamaye noman auduga a najeriyya.




KAMMALAWA 
A karshen wannan mukala ba zamu gajiya kan kira ga mutane da gwamnati kan wajibcin mu na koma da rungumar harkar noma ka'in da na'in domin cicciba tattalin arzikin kasarmu. Gwamnati na da kyakykyarawar da zata taka wajen bunkasa noman auduga ta hanyar tallafawa manoman auduga da kuma karfafawa masu zuba jari kan masana'antun samar da tufa a Najeriyya wadda ita ce masa'anta ta uku wajen tallafawa tattalion arzikin wannan kasa in ka cire danyan man fetur (crude oil) da noma sai masana'antun tufafi wato (textile industries) wanda suka dogara kacokan kan auduga dan yin ayyukan su. Sai mun hadu a mako na gaba. NAGODE

NOMAN AUDUGA 1

                                                  NOMAN   AUDUGA

 Masu karatu inai muku sallama tare da fatan alkhairi da kuma jinjina dan gane da jumurin karatu da kuma fatan alherin da kuke mana tare da kuma neman afuwar ku dangane da shirun da aka ji na yan kwanaki, wannan kuwa ya faru ne saboda tutsun na'ura da muka fuskanta, da fatan za'ai mana afuwa kuma a cigaba da kasancewa damu.A yau zamu tattauna kan abin da ya shafi noma da kasuwancin auduga a kasarnan.

Auduga na daya daga cikin kayan amfani gona da ake sarrafa su dan amfani iri daban-daban, wanda ya hada da sarrafa auduga don samar da tufafin sawa,samar da takardu,samar da magani,samar da mai da sauran kayan abinci. Auduga ana noman ta a ko'ina cikin fadin duniyar nan tamu, yayin da musayar kasuwancinta a kasuwar duniya ya kai sama da Dala biliyan 12 a duk shekara inda kasar Amurka da kasashen nahiyar Afirika ke jagoranta da kaso mafi rinjaye. Wannan mukala da yardar mai-duka zata tattauna takaitaccen tarihin auduga,ire-iren ta,kasuwancinta,noman ta a yau da kuma bayanin yadda ake sarrafata don amfanin mu na yau da kullum.

TAKAITACCEN TARIHI
Auduga ko Al-qutn da yaren Larabci (Arabic), na daya ga cikin dangin furannin fulawoyin kallo wato (flowering plant). Akwai sanannun ire-iren auduga guda hudu. Akwai wadda ake kira da GOSSYPIUM HIPSUTUM wadda aka fi noman ta a kasashen Amurka,Mexico da kasashen karebiyan (carrebian).Sauran sun hada da TREE-COTTON wadda aka fi noman ta a kasashen Hindu (India) da Pakistan, sai BARBADEBSE ta kasashen kudancin Amurka da kuma LEVANTINE wadda ake noman ta a kasashen Afirika da kuma kasashen gabas ta tsakiya wato (Middle -east).

Masana tarihi sun tabbatar da an fara noman auduga kusan shekaru 6000 da suka gabata, a daular Harrafawa (Harapan) da ke yankin Asiya (Asia), daga nan noman auduga ya bazu,ya yadu zuwa fadin duniya inda Manoma suka dukufa ka'in da na'in wajen nomanta gwargwadon irin yanayin da Ubangiji ya hore musu.

AMFANIN AUDUGA
Auduga na da matukar amfani ga dan-adam ta yadda masana suka tabbatar da cewa matukar mutane zasu rayu to tilas suyi noman auduga. Domin kuwa baya ga amfani da auduga da ake yi don saka sutturun sawa, hakanan ana amfani da ita danyin zaren lilo,ragar kamun kifi,likkafani da sauransu. Saboda yawan alfanu da juriya da biyan bukata na auduga yasa masana'antun tufafi suka dogara kacokan kan auduga don biyan bukatun su.

Kazalika ana amfani da auduga dan magani,abinci da kuma samar da takardu. Kwallon auduga ana amfani dashi wajen dafa abinci sannan kuma naman ta akan ba dabbobi su ci.

Idan maiduka ya kai mu mako na gaba zamu dora. NAGODE.

muhai

MAFITA GAME DA KWARAROWAR HAMADA A AREWA (2)

HAMADA DA TALAUCI
Hakikanin gaskiya shine talauci yana kafada da kafada da gari ko kasa dake tare da annobar hamada domin kuwa bincike ya nuna kashi 90 cikin 100 na  mutanen da suke rayuwa a kan tudu (dryland) a kasashe masu tasowa suna rayuwa ne cikin talauci da koma bayan tattalin arziki. Wannan matsala ta samo asali ne saboda lalacewar kasar noma da raguwar yawan abin da ake girba duk shekara.Ga wahalhalu na rayuwa da kuma wuya da suke sha kafin su samu kayan aiki na zamani wanda zai rage yawan ayyuka da kuma rage daukar dogon lokaci. Wannan a bayyane yake ga duk wanda yai kyakykyawan nazari a yankin nan namu na arewacin najeriyya wanda binciken masana ya tabbatar da yana cikin yanki da talauci da rashin aikin yi yai kamari, wannan kuwa ya faru ne saboda tasirin da wannan annoba ta hamada tayi wajen toshe dukkan kafofin bunkasar tattalin arzikin wannan yanki wato noma da kiwo.Hamada a wannan yankin namu tana mamayar kamar yadda masana suka fada tafiyar kilomita 6 a duk shekara, inda take rufe kasa ruf, ta haifar da munanan cututtuka iri-iri, ga dumamar yanayi wanda yake sa mutanwe su dinga shakar iska mai tsanann zafi, ga wata iska mai karfi mai tattare da kura wato (guguwa), hakanan yawancin tafkunan mu da rijiyoyin mu suna ta kafewa wanda wannan babbar barazana ce ga manoma da makiyayan mu. Sannan wannan annoba ta hamada ta janyo duk yawancin hanyoyin mu na karkara duk sun mutu, sun zagwanye ta yadda safarar kayan amfanin gona daga karkara zuwa kasuwanni yake zama matsala wanda wannan yake kawo tashin kayayyakin abinci a mafi yawa daga garuruwan wannan yanki namu. Makiyaya kuwa suna fuskanta rama, rashin lafiya da kuzari kai har ta kai ana samun mutuwar dabbobi saboda karancin wajen kiwo da kuma kafewar kogunan mu inda nan ne mashayar yawancin wadannan dabbobi.
SAKAMAKON HAMADA
Sakamakon wannan annoba ta hamada an samu kaura sosai inda yawancin mutanen karkara suke barin kauyuka suna komo wa birni saboda matsananci halin da suke ciki, wanda wannan ya haifar da rashin aikin yi saboda yawan mutanen da suke kwararowa cikin birni ba kaukautawa, kaza lika yawan harkoki marasa kyawu irn su fashi,damfara da sauransu sai karuwa suke yi. Hakanan  can karkara yawanci tana zama kufai ba damar ayi noma saboda yashi ya cinye gonakin mutane wanda wannan ya kawo karanci da tsadar abinci da bamu taba fuskantar saba a tarihin wannan kasa, inda kullum kayan abinci da na masarufi farashin  kara sama yake. Matsalar samun iska mara dadi me kura ga kafewar rafuna da kogunan mu wato mashayar dabbobin mu na kiwo. Hada-hadar kasuwanci ma tayi kasa sosai saboda wannan annoba wanda ta shafi kowa da kowa ma'ana har gwamnati da shuwagabannin mu  domin kudin shiga wato (revenue) yana raguwa ta fuskar hada-hadar kasuwanci da kuma noma da kiwo.
INA MAFITA
Mafita dai farko kamar yadda na fada a baya cewa ita annobar hamada matsala ce da ta shafi kusan kowa da kowa ma'ana gwamnati,manoma,makiyaya,attajirai,talakawa da daidaikun al'umma ashe in kuwa hakane ya zama wajibi mu tashi tsaye mu yaki wannan annobar kafin ta kai ga kayar da mu. Abin da nake ganin mafi muhimmanci shine doka da oda ma'ana kowannan mu yayi kokari wajen kare dokokin da hukumomin gwamnati suke sanyawa kamar hana sare bishiyoyi da kuma yin noma da kiwo bisa ka'ida. Mafita ta biyu shine tona rijiyoyi da kyakykyawan tsari wajen noman rani. Na san dukkan mu mun san cewar masu sare bishiyoyi suna hakane yawanci don yin amfani da icen wajen yin girke-girke da dafe-dafe to anan gwamnati idan ta saukar da farashi tare da wadata al'umma da man kananzir wannan zai sa yan kasa su koma yin amfani da risho don yin girki. ba man kananzir ba har su gawayin kol, iskar gas da sauransu duk zasu taimaka gaya wajen rage yawan kona itace akai-akai. Dashen bishiyoyi ma yana da alfanu sosai wajen yakar hamada, amma a tabbatar in an dasa a samu masu kula dasu har su kai ga kama kasa. Anan zan dakata sai mun hadu a mako nagaba. NAGODE.

MAFITA GAME DA KWARAROWAR HAMADA A YANKIN AREWA (1)

Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan mako a wannan mudawwana tamu ta noma da kiwo wacce take tattauna al'amuran noma da kiwo musamman a wannan yanki namu na arewacin najeriyya. Wannan makon da yardar mai duka zamu tattauna akan wannan bakuwar matsalar nan da tak ci taki cinyewa wato matsalar kwararowar hamada wanda da muke jin labari daga kasashe masu nisa to yau gata a kofar gidanmu illah iyaka muyi kokari wajen samar da mafita kafin wankin hula ya kai mu dare.
Kwararowar hamada na daya daga cikin manyan matsalolin da mafi yawancin jahohin arewacin wannan kasa suke fama da ita. Jahohin nan sun hada da sokoto,kebbi,zamfara,yobe,jigawa kano,bauchi,katsina inda kuma tafi kamari shine jahar borno(inda ta mamaye ku san gabaki dayan yankin kudu na jahar). Inda ta haifar da koma baya a habbakar noma sakamakon mamayar da  tulin rairayi yayi wa filayen noman. Har ta kai ga ministan muhalli na najeriyya yayi hasashen cewa a dukkan matsalolin da wannan kasa take fuskanta a bangaren muhalli ,kwararowar hamada ce babbar kalubale na muhalli a kasar nan, wanda in ba an tashi tsaye anyi maganin taba zai haifar da mummunan karancin abinci sakamakon afkuwar fari da hamadar kan haddasa. Bincike ya tabbatar da cewa karancin ruwan sama da ake samu a duk shekara, afkuwar fari da lalacewar kasar noma ya samo asali ne da wannan matsala ta HAMADA.
MENENE HAMADA ?
Hamada kamar yadda muka sani shine lalacewar kasar tudu (dryland). wanda tana faruwa ne sakamakon abubuwa da dama kamar canjin yanayi daga Allah da kuma ayyuka ko mu'amalolin dan'adam na yau da kullum. Haka nan hukumar abinci da noma ta majalisar dinkin duniya ta tabbatar da cewa kwararowar hamada ita ce babbar matsalar muhalli a duk fadin duniya inda suka fassara kwararowar hamada da kyakykyawra kasa ta koma sahara sakamakon saran bishiyoyi,fari, ko noman gona ba bisa ka'ida ba.
TAKAITACCEN TARIHI
Hamada a duk fadin duniya ta  samo asali daga yanayi da yake kai kawo a lokaci mai tsawo daya gabata.cikin yawancin wadannan lokuta hamada tana fadada da kawo tasgaro ga ayyukan yau da kullum na dan'adam. Wadansu girman su ya zarce hankali kamar wannan babbar hamada ta duniya wadda ake kira da SAHARA.Kwararowar hamada ta taka rawar gani a zamantakewar dan'adam, inda ta taimaka gaya a wajen faduwar mafi yawa daga manya-manyan daulolin duniya kamar su daular girka, daular rumawa da sauran su.
INDA HAMADA TA SHAFA
Bincike ya nuna wajen kashi 40-41 cikin dari na duniya tudu ne wanda ya zama matsuguni ga mutane kimanin biliyan biyu, sannan an kintaci cewa kashi 10-20 cikin 100 na tudu a halin yanzu hamada ta cinye wanda ya kai gwargwadon murabba'in kilomita miliyan 6-12, ya nuna kenan kashi 6 cikin 100 a halin yanzu suna rayuwa ne a cikin hamada, sannan akwai kimanin mutane biliyan daya da suke cikin dar-dar na mamayar hamada .kamar yadda muka fada a baya cewa SAHARA ita ce babbar hamada a duk fadin duniya a halin yanzu tana matsawa kudu da gudun kilomita 48 a duk shekara.
ME KE KAWO HAMADA.
Sannan abin da yake kawo wannan annobar ta hamada shine mummunar dabi'ar nan ta nutanen mu na yawan sare bishiyoyi ba bisa ka'ida ba, sannan ko da an sare don wata bukatar zaka ga shi ke nan ba za'a sa wata a madadin wannan wadda aka sare ba. Abi na biyu shine yawan noman gona akai-akai ba kakkautawa, domin yawan noman gona yana sa sinadaran dake cikin kasa su kare dai-dai lokacin da ba zata iya samar da wadan suba. Wannan yafi faruwa ga masu noman rani shine nake ganin ya kamata nai kira ga manoman rani da su tabbata suna bin shawarar kwararru don kaucewa irin wadannan matsaloli. In Allah ya kai mu lokaci na gaba zamu dora a inda muka tsaya. NAGODE

NOMAN MASARA (2)

Barkan mu da sake saduwa a wannan mako inda muke bayani akan amfanin gona mafi samun daukaka a tsakanin yan'uwansa wato masara, in baku manta ba wancan mako mun yi gabatarwa da takaitaccen bayani da asalin masara da yardar mai duka wannan mako zamu tsunduma yin bayani akan yadda ake noman masara domin kara fadada ilimi da kuma sabbin dabarun shuka na zamani.
Abin na farko wanda na san duk manomin masara ya san wannan shine dole kowace gona da za ai noman masara a cikinta ya kasance a tudu take wato ma'ana bata rike ruwa ko kuma da anyi ruwa nan da nan zata shanye shi a dan lokaci kalilan, sannan ya kasance gonar ta zama tana dauke da albarka wato (nutrient) wanda zasu bawa irin masara taimako wajen saurin fitowa. Kenan mun fahimci cewa noman masara ba a kowace gona ya kamata ayi ba dole sai an bincika an samu wadda ta cika wadannan siffofi da muka ambata a sama.Masana sun raba masarar mu zuwa gida biyu kamar haka ;
(1) MASARAR ZAMANI : wato wadda muke ganin ta da farin jiki ko yalo iri masarar zamani yana da yalwa sosai domin manomi ya kan girbi masara da takai Tan 3 zuwa 7 a duk kadada daya bayan haka kuma yana da surin fitowa. Domin kuwa daga fitowarsa ba zai kwana 100 ba zai kosa ga kuma juriya daga kwari da cututtuka kuma koda a kwari ne akan ioya shuka ta kuma ta fito.
(2)MASARAR GARGAJIYYA: Masarar mu ta dauri tana da iri kala-kala kuma a kan hadata da sauranv amfanin gona kamar wake,gyada da sauransu, sannan tana ba da amfani mai yawa in aka girbe.
lokutan shuka masara a wannan yanki namu kamar yadda muka sani shine wannan yanki namu kamar yadda mu kai bayani a baya cewa damunar mu bata da tsayi shine nake ganin zan bawa manoman mu na masara shawarar cewa daga watan hudu zuwa na biyar su tabbatar sun shuka masarar su domin masarar ta kosa da wuri kamar yadda muka fada a baya. Sannan a kiyayi yin noman masara akasan inda itatuwa suka lullube don a kaucewa lullumi wanda yake zama illa ga girma da kosawar masara.
Masarar mu ta gargajiyya mai kalar ja da fara za'a shuka irin ta mai nauyin kilo 18 a cikin kowace kadada daya. Akan sa daya ko biyu cikin kowane rami. Sannan yana da kyau a bar ratar kamu uku a tsakanin kowace shuka. Yayin da masarar zamani kamar yadda masana suke bayar da shawara cewar ya kamata a dinga barin ratar santimita (centimeter) 90 yayin da tsakanin kunya zuwa kunya a dinga barin santimita 34.Ana bukatar iri mai nauyin Tan 25 a kowace kadada daya inda za'a dinga sa iri biyu a duk rami daya.
Abi na gaba shine taki wanda mukai mukalar sa a baya, to masara akan watsa mata takin zamani ko na gargajiyya. Manomin masara kan iya watsa taki a gonarsa kafin yayi shuka ko kuma bayan yayi shuka, a lura cewa ba kowane taki na zamani ko na gargajiyya ba za'a watsa a gonar masara ba wato ya kasance an tantance wane taki ne zaifi dacewa ga masara.
Masara na bukatar nome ciyayin da suke kusa da ita kafin ta girma, sannan anai mata feshin maganin kwari

NOMAN MASARA 1

Masu karatu barkan mu da sake saduwa a wannan mudawwana ta noma da kiwo da fatan ana samun waraka daga abubuwan da muke tattaunawa a wannan mudawwana tamu Allah yasa mu dace AMIN.A wannan mako zamu yi bayani ne akan wannan amfanin gonar mai dadadden tarihi, mai gina jiki da kuma juriya daga kwari. Bincike ya tabbatar da ana girbe sama da tan miliyan 800 na wannan amfani gona a fadin duniya. Da yardar maiduka zamu tattauna ne akan Asali, takaitaccen tarihin masara, yadda ake noman masara musamman a wannan yanki namu da kuma alfanun dake tattare da wannan amfani gona mai tsohon zamani.
TAKAITACCEN TARIHI
Masara tana daga dangin ciyayin nan da ake kira da GENIUS POECAE, wanda suka kunshi fiye da kala dubu na na ciyayi. Masara kamar yadda muka sani tana da yanayi da hatsi kamar Alkama, Dawa da sauran su.Hujjojin kimiyyar aikin gona sun tabbatar da cewa yabanyar da a yanzu muka santa da Masara an fara gano tane  wajen shekaur 7000 kafin haihuwar Annabi Isa da suka shude, daga cikin ganyayyakin dajin nan wato TOASINTE. Masarar  yanzu ta sha ban-ban data waccan zamani domin kuwa kusan har yawancin manoman mu na yanzu bana tsammanin sun san cewa waccan masara ta dauri tafi ta wannan zamani kankanta da dandano ba kamar irin ta yanzu ba. Haka abin yaci gaba da tafiya har zuwa shekara ta 1500 kafin haihuwar Annabi Isa, inda turawan daji (mesoamerican) suka zamanantar da masara tahanyar amfani da dabarun noma zuwa yadda muke ganin ta a yau. A karni na 16 zuwa na 18 ne, noman Masara ya bunkasa ya shiga dukkan sasannin duniya sakamakon mulkin mallakar turawa, wannan yasa sukekai  irin Masara nahiyoyi da dama kuma ya samu damar karbuwa ga kusan dukkan mutane.
AMFANIN MASARA
Kadan daga cikin amfani da ake da masara shine ana sarrafata a mai da ita gari don yin Tuwo, Kunu da sauransu, idan an tankade ta tsakin ana baiwa dabbobi a matsayin abinci. Hakanan masana'antun maganin zazzabi ma suna amfani da masara domin hade-haden magungunan su da kuma kamfanonin lemuna da makamantansu.Ba haka nan kadai ba kamfanonuwan tufafi ma suna amfani da masara wani zubin a madadin roba.
ADADIN NOMAN MASARA
Bincike ya tabbatar da Masara ita ce amfanin gonar  da aka fi nomawa  a duniya, adadin da ake noma wa kamar yadda hukumar noma da abinci ta majalisar dinkin duniya ta wallafa a shekarar 2005 ya nuna ana noman masara da yakai tan miliyan 692 a duniya.Kasar Amurka inda aka fi noman masara suna noma kashi 40 cikin 100 sauran kakashen da suke mara mata baya sun hada da Cana,Meziko,Indunusiya,Indiya,Faransa, da kuma Ajentina. Binciken baya-bayannan ya nuna ana noma tan miliyan 817 na Masara a duniya inda ake noma kadada miliyan 159.In Allah ya kai mu mako na gaba zamu yi bayani yadda ake noman masara musamman a wannan yanki namu. NAGODE. 

NOMAN RANI (NOMAN BAN RUWA)

Noman rani ko noman ban ruwa kamar yadda muka sani shine zuba ko sanya ruwa a gona ko kuma wata hanya ta gudanar da aikin gona ba tare da dogaro da ruwan sama ba ko zuwan damina ba kamar a wasu wuraren da suke da karancin ruwan sama ko ake samun yankewar ruwan sama a tsakiyar damina. Bayan wannan noman ban ruwa yana taimakawa wajen kara girman amfanin gona, kula da filin noma,sake rayar da filin noma musamman a lokacin rani.Amfanin noman ban ruwa ga amfanin gona ko da ita gonar kanta bai tsaya anan ba domin yana taimakawa wajen kare amfanin gona daga kwari,kassara ciyayin da suke fitowa a cikin gona, yana taimakawa gaya wajen hana zaizayar kasa a cikin gona, sannan yana ba da damar yin shuka fiye da sau daya a shekara.

TAKAITACCEN TARIHI
Noman ban ruwa kamar yadda dalilai na tarihi da binciken masana suka tabbatar abune mai dadadden tarihi musamman yankunan hamada da kuma yankunan da suke gabar koguna.Bincike ya tabbatar da shekaru masu yawa kafin haihuwar Annabi Isa ake noman ban ruwa a kogin nan na FURATA (AL-FURAT) dake aksar Iraki.  A nahiyar afirika ma noman ban ruwa an fara shine a wajen karni na farko zuwa karni na biyu kafin haihuwar Annabi Isa wanda ya dogara ne da jan ruwa daga koguna kamar kogin nan na Nilu da sauransu.Amma samun cigaba na zamani da kuma shigowa injina masu aiki da man gas ko wutar lantarki wannan ya bunkasa harkar noman ban ruwa matuka gaya ta inda irin wadannan injinan tso-tso ruwa (pumping machine) sukan iya tso-tso miliyoyin lita na ruwa cikin takaitaccen lokaci.
Mizanin amfani da kayayyakin noman ban ruwa a duniya ya kai wajen kilomita 2,788,000 (wato eka miliyan 689) ta gonaki noma masu dauke da injinan ban ruwa a shekarar 2000. Inda wajen kashi 68 cikin dari na wadannan gonaki suna yankin ashiya ne inda kashi 17 yake ya ke a kasar Amurka,kashi 9 a nahiyar Turai yayin da kashi 5 cikin dari yake nahiyar mu ta Afirika.Inda aka fi noman ban ruwa a duk faduin duniya shine arewacin indiya da fakistan kusa da kogunan da ake kira da GANGES da INDUS. Binciken baya-bayannan da aka gudanar a shekarar 2008 ya nuna ana amfani da wajen kilomita 3,245,566 wanda ya kai kusan fadin kasar Indiya gaba dayanta.
Wadansu kamar yadda muka fada suna amfani da injina don ban ruwa a gona yayin da wasu kuma suke amfani da bokitai da butoci dan yi ban ruwa a gona da sauran hanyoyi masu yawa wanda in mun samu dama nan gaba zamu kara fadada bayani gamsashshe akai.Amma ya kamata mu sani cewa mu mun saba muna kiran irin wannan noma da noman rani a kasashe irin su Iran yawancin noman da a keyi ana yinsa ta hanyar ban ruwa a gona ko da kuwa a lokutan  damina ne saboda karancin ruwan sama da suke fama da shi.Wani bincike da hukumar noma da abinci ta majalisar dinkin duniya ta wallafa a shekarar 1991 ya nuna a yankin Afirika ana amfani da kadada milyan 6 ne kawai wajen noman ban  ruwa a cikin kadada miliyanm 40 da za'a iya wannan aiki dasu.Duk da haka zami kira ga gwamnatocimu kan su taimakawa manomanmu da injinan zamani na ban ruwa don kara yawan abincin da ake samarwa a wannan kasa.Sai mun hadu a mako na gaba. NAGODE.

KAYAYYAKIN AMFANI A CIKIN GONA 3

Barkan mu da sake saduwa a wannan makon a wannan mudawwana tamu ta manoma mai albarka, idan mai karatu bai mantaba makonni biyu da suka gabata mun tattauna a wannan maudu'i namu na kayayyakin amfani a cikin gona (farm input) in da muka tattauna akan abin da ya shafi iri da taki inda wannan makon da yardar Allah zamu tattauna akan magungunan kashe kwari wato (pesticide) da kuma na kashe ciyawa wato (herbicide).
TAKAITACCEN TARIHI
Binciken masana tarihi ya tabbatar da cewa kimanin shekaru 2000 kafin zuwan Annabi Isa mutane sukan sarrafa wadansu sinadarai su  samar da wadansu magunguna don su kare amfanin gonakinsu daga kwari. Farkon sanannen maganin kwari shine na sinadarin SULFUR wanda turawan daji wato (mesopotamia) suke amfani da shi wajen shekaru 4500 da suka gabata. Suma indiyawan THE RIG VEDA kimanin shekaru 4000 da suka shude suna amfani da wadansu ganyayyaki masu guba don kashe kwari.A karni na 15 ne aka kirkiro wadansu magunguna masu guba irin su ANSENIC, MERCURY da kuma LEAD ana fesa sune ga amfanin gona don su kashe kwari yayin da a karni na 17 ne sinadarin nan na NICOTINE SULFATE aka fid dashi daga ganyayyakin taba don kare amfanin gona daga cutarwar kwari. Binciken baya-bayannan ya nuna akwai sanannun sinadaran hada magungunan feshi wajen guda1,055 da kuma magungunan feshi masu rijista da suka haura 16,000. Amma maganin kashe ciyawa wato (herbicide) an fara amfani dashi ne a shekarar 1960 har zuwa yau.Saboda irin hadararrukan da yake cikin amfani da irin wadannan magunguna ne gwamnatoci su kan  kafa dokoki kan amfani da irin wadannan magunguna ta hanyar  hukumomi don su sa ido na ganin cewa anyi amfani da wadannan magunguna yadda ya kamata kuma bisa ka'ida.
BAYANI
Maganin kashe kwari wato (pesticide) ya kunshi sinadari ko hade-haden sinadarai domin su hana,su kashe,ko su zama kariya ga amfanin gona daga kwari.wannan kuwa ya hadarda cututtukan jikin bil'adama da dabbobi da ciyayi ko kuma dukkan wata halitta da take cutar da amfanin gona ko dabbobin kiwo; wajen nan zai iya zama cikin gona ne ko wajen sarrafa amfanin gona ne wato ma'aikata ko cikin Rumbu ne inda ake ajiyar amfanin gona ko a wajen safarar amfanin gona ne daga wani wuri zuwa wani wuri ko kuwa a wajen cinikayyar sune wato kasuwa. Maganin kashe kwari yana da fadi sosai domin kuwa yakunshi dukkan wasu sinadarai da aka sarrafa don hana kwari rabar  jikin dabbobin kiwo. Hakanan dukkan sinadarin da akai amfani dashi don kula da girman yabanya,ko hana kayan marmari daga fadowa daga kan bishiya kafin su kai ga nuna. Kuma ya kunshi dukkan wani wadansu sinadarai da za'a sarrafa su ai amfani dasu kafin ko bayan girbi don ya zama kariya ga amfanin gona daga barnar kwari a lokacin ajiya ko a wajen safara.
Muhimmin amfanin wannan maganin kashe kwari a wajen akasarin manoman mu shine don ya zama mai bawa amfanin gonakin su kariya daga barnar kwari wadanda ake ganin macuta ne ko masu illah.Maganin  kashe ciyawa wato (herbicide) kamar yadda muka sani ana amfani da shi ne don kashe ciyayin da ba'a bukatar su a cikin gona, amma yawancin manoman mu basu cika amfani da shi a cikin gonakinsu ba sai dai yawanci akan yi amfani da shine a wannan kasa wajen zubawa a cikin tafki ko rafi don kashe ciyayin da suke kawo tasgaro wajen ninkaya da kamun kifi sannan su jikirta launin ruwan zuwa launi mara kyan gani. Maganin kashe kwari akan yi amfani dashi a cijkin rumbu ko ma'ajiyar amfanin gona don ya hana kwari da suke bata abinci kamar hatsi da sauransu samun damar kaiwa garesu.Ya zama dole muja hankalin manoman mu wajen yin amfani da magungunan kashe kwari yayin ajiyar amfanin gona kan cewa ya zama wajiba su kiyaye dukkan wata ka'ida da kamfanin maganin ko hukumomin da suke sa ido kan wannan harka kamar NAFDAC suka gindaya kan amfani da wadannan magunguna saboda hadurran dake kunshe dasu.
Maganin kashe kwari yana taimakawa tattalin arzikin manomi nesa ba kusa ba domin wani bincike da aka aiwatar kwana- kwanan nan ya nuna kin yin amfani da  maganin kashe kwari ga manomi a gona yana  rage yawan amfanin gona da wajen kashi goma cikin dari.Hakanan wani bincike da aka aiwatar a shekarar 1999 lokacin da muhawara tai zafi akan hana amfani da magungunan kashe kwari saboda matsalolin da ake fuskanta daga manoma da yan kasuwa wajen kin bin cikakkiyar ka'idar amfani da maganin, sakamakon binciken ya nuna hana amfanin da wadannan magunguna zai kawo hauhawar kayan abinci, da rashin aikin yi, da kuma karuwar mizanin yunwa a duniya.Dangane da yanayin kasuwar magungunan kashe kwari kuwa kasuwar su a bude take domin wani biciken da aka gudanar a shekarar 2006 zuwa 2008 ya nuna duniya tana amfanin da wadannan magunguna da yakai na sama da naira tariliyan 1,300.
Amma duk da wannan karbuwa da wadannan magungunan su kayi bincike ya tabbatar da suna tattare da illoli masu yawa ga lafiyar dan'adam da kuma muhallinsa. Ta bangaren lafiya koya  aka kuskure ya dan taba fata ko ido to wajen zai ta kaikayi wanda in ba' ai gaggawar daukar kwakwkwarar mataki ba zai iya kaiwa ga cutar daji wato (cancer). Binciken da hukumar lafiya ta majalisar dinkin duniya wato (W.H.O) ta gabatar ya nuna duk shekara akalla ma'aikatan feshin maganin kwari miliyan uku ne a kasashe masu tasowa ke  kamuwa da cututtuka daga gubar dake tare da wadannan magungunan. Ta bangaren muhalli ma magungunan feshi ba'a bar su a baya ba domin bincike ya nuna a kalla kashi 98 cikin 100 na maganin feshi da ake fesawa a gona  da kuma kashi 95 cikin 100 na maganin feshin ciyawa suna zuwa ne ba inda aka fesa suba wato sukan bi iska,ruwa da sauransu maimakon kisan kwari da ciyawa.
Amma wadannan illoli ko matsaloli baza su hana yin amfani da magungunan kashe kwari  da ciyawa musamman duba da irin alfanun dake tattare dasu matukar ambi ka'ida kuma an tabbatar cewa kwararrun ma'aikata ne zasu gudanar da aikin to za'a samu alfanu masu yawa kamar haka ;kashe da hana yaduwar cututtuka a gona, karayawan amfanin gona masu inganci, bishiyoyi ma zasu samu kariya daga kwari kamar su Gara da sauran alfanu masu yawa da manoma zasu samu ta hanyar amfanin da wadannan magunguna a gona, Domin kuwa a duk naira daya da aka kashe don yin amfani da maganin feshi akan adana naira hudu ga bata daga kwari. Wannan yasa duniya tayi amanna da wadannan magunguna domin bincike ya nuna ana samun karuwar amfani da wadannan magunguna da wajen kashi 4 zuwa kashi 5.4 cikin dari a duk shekara.Nan zamu dakata sai kuma hadu a wani makon kafin sannan muna maraba da ra'ayoyin ku kan yadda muke gudanar da wannan mudawwana. NAGODE

KAYAYYAKIN AMFANI A CIKIN GONA (FARM INPUT) 2

TAKI
Barkan mu da sake saduwa a wannan mako, waccan makon mun tattauna akan iri da nau'o'insa wannan mako in Allah ya yarda zamu yi bayani ne akan takwararsa wato Taki.Taki kamar yadda muka sani shine abinda shuka take sarrafawa ta mai dashi abinci.Binciken masana kimiyyar gona ya tabbatar da muhimmanci da gudummawar da taki yake badawa wajen bunkasa yabanya da kuma kariyar da yake bawa kasar gona daga lalacewa in anyi amfani dashi yadda ya kamata.Sai dai har yanzu akwai matsaloli nan da can wajen samar da taki mai inganci da kuma karancin ilimi ga manoma kan yadda zasu yi aiki dashi acikin gona.
GABATARWA
Binciken kimiyyar aikin gona ya tabbatar cewar kasa tana kunsheda  sinadarai masu yawa wanda kwari suke sarrafawa domin samar wa kansu abinci.Wadatar wadannan sinadarai a kasa shine yake alamta karfin da kasa take dashi,wato dacewarta da rayuwar kwari da shuke-shuke. A sanadiyar noma kasa da ake da girbi har na tsawon wani lokaci wannan ya danganta da yanayin kasar wajen  domin wata tafi wata karfi  saboda sinadaran da suke kunshe a cikinta, ana nomata karfinta yana raguwa ahankali-ahankali ana gane haka ne kamar ta hanyar raguwar yawan amfanin gona da aka saba girba a kanta. To idan kasa ta kasance a irin wannan yanayi na rashin karfi,zaka ga su kansu kwari sun kasa samun isashshen abinci da suke bukata ballanrtana har su sarrafashi ya zama yabanya tai kyau. A irin wannan yanayi ne ake amfani da taki kona gargajiyya kona zamani domin dawowa da wannan kasa karfi da danko.
MENE NE TAKI
Taki shine wadansu sinadarai  masu rai ne  ko  mara sa rai da ake sarrafawa, wanda ake zubawa akan kasa don a samu karin kuzari ga kasa ta yadda ita kuma yabanya zata bunkasa.Binciken da muka gabatar kwanan nan ya nuna wajen kashi 40-60 cikin dari na yawan abincin da ake nomawa ya ta'allaka ne kacokan kan amfani da taki a gona, domin karfin taimakon da yake bawa yabanya ta fuskar saurin girma da girbar amfani mai yawa.Hakanan binciken ya tabbatar da kasuwar taki a duniya zata kai sama da naira tiriliyan 3 daga nan zuwa shekarar 2018. Harsashe ya nuna wajen fiye da rabin mutanen duniya suna samun abincin da zasu cine ta hanyar wannan fasaha ta amfani da taki a gona.
YANAYI
Taki yana zuwa a nau'o'i da dama sananne shine ya zo a daskare kamar gari sannan yana zuwa a nau'in ruwa wanda yafi kowane nau'i cikin nau'i kan taki saurin game gona.
IRE-IREN TAKI
Akwai takin da ake sarrafawa ta hanyar ma'adanai wato takin da ake sarrafawa daga abubuwa marasa rai kamar sainadarin kanwa (potasium).Akwai kuma takin da ake sarrafawa daga abubuwa masu rai kamar su dabbobi da kwarika, da kuma abin da yak fitowa daga garesu kamar kashin su, da dai sauran abubuwa masu saurin rubewa. irin wannan taki shi ake kira da takin gargajiyya.
Takin zamani shi ya hada dangogi biyun, wato na ma'adanai da wanda ba na ma'adanai, wanda yawanci shi takin zamani ana sarrafa shine a masana'antu domin sayarwa ga manoma.
A karshe yawa da nau'in takin da ya kamata ai amfani dashi a gona ya dogara ne ga yanayin kasa da kuma nau'in amfanin da za'a shuka a wannan kasa. Malaman gona su kan yi gwaje-gwajen kasa ko yanki domin gane dangin taki da kuma yawan da kowane yanki ke bukata wannan dalilin ne yasa muke nanata kira ga manoma dasu dinga neman shawarwarin malaman gona kafin su kai ga zuba taki a gonakinsu. Wanda muma in Allah ya yarda duk amfanin gonar da  muke bayani akansa zamu fadi nau'i da yawan takin da yake bukata in Allah ya yarda. Mako na gaba zamu dora

KAYAYYAKIN AMFANI A CIKIN GONA (FARM INPUT).

A wannan makon da yardar mai duka zamu tattauna ne kan abin da ya shafi wajibai a cikin harkar noma wadanda inka cire gona ba wani abi da ya kai su muhimmanci a wannan sana'a ta noma. wadannan abubuwa da suka hada da Iri,Taki,Magunguna da kuma kayayyakin aiki na gargajiyya kamar su fatanya,magirbi da sauransu da kuma na zamani irin su motar tirakta da sauransu.Wadannan kayayyaki in anyi amfani dasu yadda ya kamata to shakka babu  za'a samu amfani mai yawa kuma lafiyayye.
IRI
Iri shine dukkan wata kwaya ko tushe  da aka shuka a kasa don a samu abinci ko amfani. Kaga kenan iri yana da matukar muhimmanci a harkar noma fiye da sauran yan'uwansa irin su taki da magani domin shi in ba 'a sa iri ba to ba maganar a girbi amfanin gona.Daga nan zamu fahimci cewa matukar ana so a samu wadataccen abinci da kayan sarrafawa a masana'antun mu da suka dogara da amfani gona wato (agro-allied industries) to abi na farko da za ai shine samar da ingantaccen iri kuma a wadace cikin saukin farashi.
Ana samun ingantaccen iri ta hanyoyi kamar haka a wannan zamani; ana samun ingantaccen iri mai nagarta da inganci ta hanyar binciken ilimin kimiyya wanda yawanci malaman kimiyyar aikin gona ne suke aiwatar da shi ta hanyar bin diddigi da dogon nazari da bincike na tsawan lokaci har su kai ga fitar ko samar da ingantaccen iri mai juriya kuma mai yalwa.Bayan wannan hanya manoma ma suna da wata dabara ko fasaha wajen fitar da ingantaccen iri shine sukan dau iri kaza na amfani kaza su gwada, a haka har su fitar da me kyau lafiyayye sa'annan su fitar da baragurbi.
Lallai indai ana so a samar da abinci mai yawa da inganci a wannan yanki namu da ma kasa baki daya to dole ne a samar wa manoman mu fasahar noma ta zamani a kuma dinga wayar musu da kai akan sababbin hanyoyin noma na zamani ta hanyar ilimintar dasu da basu shawarwari nagari. Hakanan dole a samar musu da irin noma na zamani kamar irin masara,tumatir,gero,alkama,rogo da sauransu wato nau'in abincin da mutanen yankin suka saba dashi.Cibiyar nan ta international institute of tropical agriculture (IITA) dake da mazauni a garin ibadan ta dade tana fitar da iri na zamani ga manoma. misali wani sabon iri da ta fitar na shinkafa na zamani wanda da in ka shuka irin da muka saba dashi a kadada 1 zaka girbi abin da baifi tan 2 ba na amfanin gona,amma wannan sabon iri inka shuka shi a kadada 1 zaka gibi amfanin gona da yakai tan 3-6 .Sannan ire-iren irin da ake shigowa dasu daga kasashen ketare kamar wani irin tumatir da aka shigo dashi daga kasar demmak zuwa najeriyya wanda manoman da suka gwada shi sun tabbatar da ingancin sa ta hanyar saurin nunarsa ga tsoka ga yalwa ga juriya da kuma girma.
A karshe mun gane muhimmancin iri a harkar noma tokuwa in hakane ya zama wajibi muyi kira ga gwamnatoci da su shigo cikin wannan harka ta samar wa manoma iri ingantacce domin ko a kasashen da suka cigaba irin wannan aiki sai manyan kamfanoni masu zaman kansu ne suke iya daukar dawainiyyar wannan aiki saboda daukar lokaci da kuma tsada.Kaga kenan in gwamnati ta shigo ciki zata tabbatar da fitar da wadataccen kudi da za'ai wannan aiki dasu,sannan tayi maganin matsalolin da manoma suke fuskanta inda suke asara yayin da suka sayi iri ba mai nagarta ba, kasancewar yawancin manoman wannan yanki namu masu karamin karfi ne to shigowar gwamnati ciki zai tabbatar da samar da iri mai inganci ga manoma a cikin karamin farashi wanda wannan shakka babu zai tayar da komadar tattalin arzikin wannan kasa, in Allah ya kai mu malko nagaba zamu dora. 

KASAR NOMA DA KIWO A NAJERIYYA

TSARIN MALLAKAR KASA A NAJERIYYA
Tsarin mallakar kasa shine hanya da ake bi domin wannan kasar ta zama taka wato hakkin mallaka da ikon yin kowane tasarrufi da ita a kuma kowane lokaci ga mtum,ko yan gari,ko gwamnati ta hanyar amfanin wucin gadi kona din din din.Amma zahirin magana shine wannan tsarin ya sha bam ban ga wasu kabilu,ko mutan gari ko kuma gwamnati.Da haka ne zamu iya cewa ana mallakar kasa ne ta wadannan hanyoyi kamar haka:
-Hakkin mallakar kasa ga yan gari: wannan tsari yana bawa duk dan gari damar yin amfani da kasar garin  domin hakkin mallakar na yan garin ne baki daya,kenan duk dan garin yana da iko amfani da kaasar garin wajen yin noma ko kiwa ko gina gidan da zai zauna da dai sauran su.Sai dai bashi da ikon sayar da kowane bangare na wannan kasa.
-Tsarin mallakar kasa ta hanyar gado:wannan tsari yana bada damar mallakar kasa ta hanyar gado wato daga iyaye zuwa ga yayensu. Kazalika wannan tsarin shi aka fi amfani da shi a wannan kasa saboda duk yawancin gonakin noman kasar nan na birni da karkara za ka ga masu su sun mallake sune ta hanyar gado.
-Tsarin bada hayar gona:wannan tsri ya ba da damar bada aro ko hayar gona yayin da wanda aka bawa a hayar nan zai dinga biyan wanda ya bashi hayar nan kudi ko wani yanki na amfani gona a  tsawan lokacin daya zauna ya amfana da gonar.
-Tsarin siyan kasa:shi wannan tsarin yana bawa mutum damar sayan kasa don amfanin kansa.
-Tsarin yin kyautar kasa da dai sauransu
 KASAR NOMA DA KIWO A NAJERIYYA
Kididdigar alkaluma sun nuna najeriyya na da adadin fadin kasa da yakai kadada (hectares) miliyan 92.2 a cikin wannan adadi bincike ya tabbatar da cewar wajen kadada miliyan 91 za'a iya noma akai kuma a girbi amfanin gona mai yawa. Amma bincike ya nuna adadin gonakinb noma a najeriyya yakai fadin murabba'in kilomita 745,000 a binciken baya-bayannan (2009). Tun wajen shekaru 48 da suka gabata wannan adadi yafi yawa a shekarar 2007 inda ya tasamma murabba'in kilomiuta 780,000 yayin da bincike ya nuna gonakin noma sun yi kasa sosai a shekarar 1991 inda alkaluma suka nuna murabba'in kilomita 680,000. Haka nan mafi yawan gonakin noma na wannan kasa ana amfani dasu ne wajen noman kayan abinci da sauransu, yayin da kuma inda ba'a nomawa suka zama dazuzzuka, wato wajen kiwon dabbobi da sauransu. Wani bangaren kuma ba'a amfani da shi ta kowane fannin bunkasar tattalin arzikin wannan kasa. Jahar da tafi kowace kasa a najeriyya yawan yawan kasa da ba'a amfani da ita itace jahar Neja (da kadada miliyan 7.6) sai me biye mata wato jahar Borno (kadada miliyan 2.8) 
 AMFANIN GONAKIN NAJERIYYA
Alkaluman baya-bayannan sun nuna ana amfani da abin da yakai kadada mioliyan 33 wajen noman amfanin gona a najeriyya. A wannan adadi ana amfani da wajen kadada miliyan 17.7 wajen noman kayan abinci yayin da kadada miliyan 4.9 ake noman kayayayakin masana'antu kamar su auduga da sauransu.
Nan ga kadan daga cikin amfanin gonakin da ake nomawa a najeriyya kuma nan gaba da yardar mai duka zamu dau kowane amfanin gona mu gabatar dashi, yadda ake noma shi, ire-iren sa, yadda ake samai da wane irin taki yafi so,yadda ake ajiyar sa da kuma uwa-uba kasuwar sa. Nan ga kadan daga cikin amfanin gonar da aka fi nomawa a najeriyya.
-HATSI ;dawa,gero,masara,shinkafa da sauransu
-YAN TUSHE ;rogo,doya,makani dankali da sauransu
-LEGUMES ;wake,waken suya,gyada da sauransu.
-KAYAN ZAKI (FRUIT) ;abarba,ayaba,goba,kankana,gwanda da sauransu
-KAYAN MASARUFI\GWARI (VEGETABLES);tumatur,attaruhu,karas,salak,kabeji,tattasai da sauransu
-MAI; kwakwar manja.